زبان لاری که بعضاً در گذشته از آن به نام لهجه یاد شده است، مجموعه ای کامل و وافر از اصطلاحات و واژه های اصیلی است که گردش ایام و گذشت روزگاران آنطور که باید و شاید نتوانسته است آن را به دست فنا و نابودی سپارد و یا محو نماید و یا اینکه دچار تغییرات بنیادی و اساسی سازد. اما در هر حال بی تأثیر نبوده است، و تغییراتی برجای گذارده است.

در میان مورخان گذشته مسعودی- مورخ بزرگ دنیای اسلام- اولین کسی است که اصطلاح «زبان لاری» را در اثر خود آورده است. و در این باره می گوید: «زبان سواحل صیموره سوباره- تانه ( از بنادر ساحلی هندوستان) و دیگر شهرهای ساحلی، لاری است و دیارشان منسوب به دریای مجاور است که لاروی نام دارد.» (وثوقی، 1396، ص 26)

«مهم ترین عامل پیوستگی و وحدت قومی در لارستان، زبان آن است. این زبان بازمانده لهجه پهلوی اشکانی است و دوهزار سال است که در منطقه رواج دارد.» (وثوقی، 1380، ص 39)

اُسکارمان (مستشرق آلمانی)، راماسکُویچ (Ramaskevic ) محقق روسی، مالچاوا (malcanova) زبان شناس روسی و کوجی کامیوکا (koji kamioka) و مینورویامادا، محققان ژاپنی و... از جمله افرادی هستند که در زمینه زبان لاری تحقیقاتی انجام داده اند. در ایران نیز در سال 1312 ش. «سیدعلاء الدین مورخ لاری» کتاب «تاریخ لارستان» را تألیف نمودند و «احمد اقتداری» پژوهشگر معروف لاری در سال 1339 ش. اثری با عنوان «لارستان کهن» و بخشی دیگر را با عنوان «فرهنگ لارستانی» به چاپ رساندند که بعدها به صورت یک کتاب در دو بخش در آمدند. محمدباقر وثوقی نیز از پژوهشگران معاصر می باشند که آثار متعددی را تا امروز به چاپ رسانده ان یا در دست چاپ دارند. دیگر محققان در این زمینه را می توان صادق رحمانی ( سیمای لارستان)، تقوی (تقویم تاریخ لارستان) خضری (گذری به فرهنگ مردم اوز) و... نام برد که همگی تاریخ، زبان و مسائل گوناگون دیگر منطقه را بیان نموده اند.

«لاری دارای دستور زبان خاصی است که نخستین بار «راماسکویچ» دانشمند روسی آن را بررسی کرده است.» ( وثوقی، 1380، ص 39)

«مالچانوا ( زبان شناس روسی معاصر) از اولین پژوهشگرانی است که واژه «زبان» را برای گویش لارستانی به کار برده است.» ( وثوقی، 1369، ص26)

مالچانوا معتقد است که پایه اصلی زبان لاری از مجموعه لغات سنتی تمام ایران تشکیل می شود.او این جمله را پس از تحقیقی دقیق در کتاب خویش آورده است.

زبان لاری خود از لهجه های متعددی تشکیل شده است. «زبان لاری و لهجه های مختلف آن در نواحی وسیعی از جنوب فارس استان هرمزگان و در بخشی از عمان رایج است. گراشی، اوزی، خنجی، فیشوری، بستکی، فرامرزی، بیخه ای و کومزاری از لهجه های این زبان است.» (وثوقی، 1380،ص39)

و «لهجه گراشی اصیل ترین لهجه لارستانی است» (همان، ص40) این در حالی است که «آقای لطفعلی خنجی» این گویش را شامل هفت لهجه لاری، اوزی، گراشی، خنجی، فرامرزی، بستگی و کرمستجی می داند.» ( منصوری، 1382، ص60) منصوری در پایان نامه خود می آورد: «به نظر می رسد هیچ کدام از این تقسیم بندی ها درست نباشد و اگر به طور دقیق همه گویش های منطقه مورد مطالعه فراگیرد؛ تعداد لهجه های گویش اَچمی (لاری) بیش از اینها باشد، اما به علت گستردگی جغرافیایی منطقه، پرداختن به همه لهجه ها کاری دشوار است.» (همان، 1382، ص 60)

تغییرات و دگرگونی های زبان لاری نسبت به فارسی و نیز تغییرات لهجه های مختلف آن بحثی بسیار گسترده است که برخی از محققان نام برده، قسمتهایی از آن را بررسی نموده اند و در اینجا تنها چند توضیح و مثال کوتاه در این باره آورده می شود. در زبان لاری دگرگونی واج ها (نسبت به فارسی) به شکل مشخصی وجود دارند مثلاً «تبر که در زبان لاری تَوَر گفته می شود و یا سوراخ- سولاخ، دروغ= دروخ و...» (ر.ک. منصوری، 1382، صص63-62 با تلخیص) دگرگونی مصوت ها نیز از دیگر مقوله های تغییر واجی می باشند همچون «خانه= خونَ یا گوش= گُش ...» ( همان، صص65-66 با تلخیص) و نیز ادغام «دسته= دسَّ، خسته= خسِّ و حذف صامت سوخت= سُت، دختر= دُت، چغندر= چُندَر» (همان، ص 69) و جابجایی صامت ها «آواره= آووَرَه». ( همان ص 68) در لهجه های مختلف زبان لاری، تغییرات صامت و مصوت ها زیاد صورت می گیرد: ضمیرها «او= اَنَ (لاری و گراشی) اُن یا اُنُ ( اوزی و خنجی) » (همان ص82) و یا «چند= چَن (لاری و گراشی) و چَد (اوزی و خنجی) (همان ص 113) تغییر فعال ها نیز مشهود هستند: «می خورم- اَخُرِم (لاری) اَخرَم (گراشی) اَخرام (اوزی) اَخرُم (خنجی).» ( همان، ص 121)

گفته شده است که در زبان اصیل لاری کلمه "قاف" وجود ندارد و به جای آن " کاف " به کر برده می شود.

دیگر اینکه صرف فعل در گویش لاری ، تفاوت های بارز و آشکاری با فارسی کنونی دارد. مهم ترین و عمده ترین تمایز صرف افعال لازم و متعدی می باشد. در صرف افعال لازم ، از شناسه های پسین استفاده می شود.

این نمونه ها و نمونه های بسیار دیگری که دیگر محققان به آن پرداخته اند نشان دهنده تغییرات اساسی لهجه های لاری نسبت به هم و نیز زبان لاری با دیگر زبان های ایران می باشد.

پژوهشگران ژاپنی در دیباچه های کتاب خود می نویسند: «»لاری گنجینه متموّل واژه هاست، لاری مثل آب قنات است که برای همیشه روان و جاری است و یا به قول شاعر مشهور لاری «طالع» مانند پَنگ (خوشه) درخت خرماست:

بِدار بِدار دلم که موقع خَرَک رنگه

بدا بدا که هزار اشرفی اَیک پنگه

(کوجی کامیوکا، مینورویامادا، 1979، م.ص ب مقدمه)

بیا ای عزیز دلم که تابستان شده است

بیا که هزار اشرفی طلایی در یک خوشه است.

با این که پنج اثر مستقل در گویش لاری توسط مستشرقین خارجی به رشته تحریر در آمده است، اما هنوز زبان شناسان ایران، پژوهشی جامع در این زمینه انجام نداده اند. امید است به این گویش اصیل توجهی ویژه شود، چه این امر در بالا بردن کیفیت علم زبان شناسی فارسی، تأثیر بسزایی دارد
منبع خبر : گپ و لپ